Cinematic Odyssey #74: Οι ταινίες της εβδομάδας!

Όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα έγκλημα, οι περιπτώσεις είναι δύο: το να κρίνουμε κάποιον ως ένοχο ή αθώο. Όμως υπάρχουν πράγματι μόνο δύο όψεις; Μήπως η ενοχή δεν κρίνεται μόνο βάσει της τελευταίας πράξης του εγκλήματος, αλλά ενυπάρχει στα αλυσιδωτά συμβάντα που οδηγούν σε αυτό; Και πώς η μετατροπή ενός σώματος σε έντομο λειτουργεί σαν σύμβολο αποξένωσης και εσωτερικής σήψης; Στις ταινίες της εβδομάδας, η καφκική φιλοσοφία εγκιβωτίζεται στον κινηματογράφο μέσα από δύο εντελώς διαφορετικές προσεγγίσεις.

L’assassino (1961, Elio Petri)

Στην ταινία του Elio Petri, ο πρωταγωνιστής βιώνει την κατηγορία σαν απρόσμενο εφιάλτη. Πιο συγκεκριμένα, ο Αλφρέντο Μαρσέλο, με το πρόσωπο του Μαρτσέλο Μαστρογιάνι παγιδευμένο ανάμεσα στην αλαζονεία και στην κρυφή αγωνία, συλλαμβάνεται ξαφνικά από τις αρχές, σαν μία αόρατη δύναμη να είχε ήδη αποφασίσει την τύχη του πολύ πριν ακουστεί κάποια κατηγορία. Ο Μαρσέλο, εξαγριωμένος και γεμάτος αγωνία, διασχίζει τους ψυχρούς διαδρόμους της αστυνομίας, ψάχνοντας για απαντήσεις, ενώ οι ανακρίσεις κυλούν σαν τελετουργία εξευτελισμού, με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια να λιώνει αργά και βασανιστικά.

Καθώς κατηγορείται για την ξαφνική δολοφονία της πρώην συντρόφου του, γινόμαστε μάρτυρες αλλεπάλληλων flashback, που σκοπό έχουν να αποκαλύψουν βαθύτερα χαρακτηριστικά του Μαρσέλο. Ο Μαρσέλο παρουσιάζεται ως ένας άνδρας γοητευτικός, ματαιόδοξος, με ρευστή ηθική, εγκλωβισμένος σε σχέσεις που βασίζονται στην εκμετάλλευση και την ψυχολογική βία. Από την άλλη, η γυναίκα γύρω από την οποία περιστρέφεται η υπόθεση σκιαγραφείται ως μια τραγική φιγούρα, καταβροχθισμένη από την ανάγκη για συναισθηματική επαφή, ενώ εκείνος κινείται απέναντί της σαν αρπακτικό που τρέφεται από την αδυναμία των άλλων. Έτσι, ακόμα και αν δεν είμαστε βέβαιοι για την ενοχή του, ο ίδιος του ο χαρακτήρας προοικονομεί την καταδίκη του.

Η σύνδεση με τον Κάφκα: Εκεί ακριβώς εφάπτεται η συγγένεια που από την πρώτη στιγμή παρατήρησα με τον κόσμο του Κάφκα. Αναλυτικότερα, στη «Δίκη», ο Γιόζεφ Κ. παρασύρεται σε έναν ακατανόητο μηχανισμό εξουσίας, δίχως σαφή αιτία, σαν η ίδια η ζωή να απαιτεί μία μορφή τιμωρίας. Έτσι, βλέπουμε πώς στο L’assassino ο Μαρσέλο βιώνει μία αντίστοιχη ασφυξία.

Η αστυνομία είναι κοινός παράγοντας και στα δύο έργα και εδώ λειτουργεί σαν μια υπαρξιακή αποκάλυψη, καθώς κάθε ανάμνηση λειτουργεί σαν μαρτυρία εναντίον του πρωταγωνιστή. Η πιθανή αθωότητα απέναντι στον φόνο αδυνατεί να σβήσει τη διαφθορά που χαρακτηρίζει τον τρόπο με τον οποίο σχετίζεται με τους ανθρώπους, αγαπά, επιθυμεί και χειρίζεται τις ζωές γύρω του.

Ο σκηνοθέτης εξετάζει την ενοχή ως μια κοινωνική ασθένεια, καταρρίπτοντας τη συμβατική αντιμετώπισή της ως ατομική και ξεκάθαρα οριοθετημένη. Επιπλέον, απεικονίζει τα συμπτώματά της, μιας και οι χώροι που βρίσκεται ο Μαρσέλο, ασφυκτικοί και αφιλόξενοι, αποκτούν και έναν εσωτερικό χαρακτήρα, λειτουργώντας ως το κελί της ψυχής του.

Ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι προσφέρει απλόχερα μία μαγνητική ερμηνεία, αναδεικνύοντας μία φιγούρα ανθρώπου που κοιτάει τον εαυτό του μέσα σε βρώμικο νερό και σταδιακά αναγνωρίζει το τέρας που κρυβόταν πάντοτε πίσω από την επιφάνεια. Κάθε του βλέμμα μοιάζει με σιωπηλή απολογία απέναντι σε έναν αόρατο δικαστή, ενώ το ειρωνικό του χαμόγελο θυμίζει άνθρωπο που επιχειρεί μάταια να διατηρήσει την κομψότητα και την κοινωνική του μάσκα τη στιγμή ακριβώς που ολόκληρος ο εσωτερικός του κόσμος καταρρέει.

Η σύγκριση με τον Κάφκα είναι αναπόφευκτη, καθώς, όπως ο Γιόζεφ Κ. στη «Δίκη», έτσι και ο πρωταγωνιστής του Πέτρι περιπλανιέται μέσα σε ένα περιβάλλον που σταδιακά μετατρέπεται σε υπαρξιακό λαβύρινθο, με την αλήθεια να αποκτά όλο και μικρότερη σημασία μπροστά στη διάβρωση της συνείδησης. Μέσα λοιπόν από αυτήν την ασάφεια, αναδύεται η καφκική φιλοσοφία, σύμφωνα με την οποία, κάθε άνθρωπος κουβαλά μέσα του μία κρυφή, ακαθόριστη ενοχή, ακόμη κι αν το έγκλημα παραμένει θολό ή αμφίβολο.

______________________

Naked Lunch (1991, David Cronenberg)

Στο «L’assassino» παρατηρούμε πώς αναπαρίσταται η καφκική αγωνία μέσα από τον κοινωνικό εξευτελισμό. Από την άλλη, στο «Naked Lunch» του Ντέιβιντ Κρόνενμπεργκ μεταφερόμαστε σε έναν σουρεαλιστικό κόσμο, στον οποίο το σώμα, η γλώσσα και η μνήμη συνδέονται στενά. Η ταινία επικεντρώνεται στον Μπιλ Λι, έναν εξολοθρευτή εντόμων που βυθίζεται σταδιακά σε παραισθήσεις και στον εθισμό, που τον οδηγούν σε αλλόκοτες μεταμορφώσεις και σκοτεινές συνωμοσίες.

Οι γιγαντιαίες κατσαρίδες, οι οργανικές γραφομηχανές που φαίνεται να αναπνέουν σαν ζωντανοί οργανισμοί, δημιουργούν μία αίσθηση σωματικής αποσύνθεσης, φανερώνοντας τι συμβαίνει όταν ο ανθρώπινος οργανισμός χάνει σταδιακά τα όριά του και μετατρέπεται σε κάτι ακαθόριστο, ενδιάμεσο ανάμεσα σε άνθρωπο, έντομο και μηχανή. Όπως άλλωστε συνηθίζει στις ταινίες του, ο Κρόνενμπεργκ προσδίδει και εδώ συμβολική διάσταση στα έντομα. Στην προκειμένη περίπτωση, τα έντομα λειτουργούν σαν εικόνες αποξένωσης και καταπιεσμένης επιθυμίας, ενώ συγχρόνως αντανακλούν την αδυναμία του ανθρώπου να διατηρήσει μία σταθερή ταυτότητα στον ψυχικά ασταθή κόσμο που ζει.

Η σύνδεση με τον Κάφκα: Από εδώ λοιπόν αναδύεται η σύνδεση με τη «Μεταμόρφωση» του Κάφκα, όταν ο Γκρέγκορ Σάμσα ξυπνά παγιδευμένος μέσα στο σώμα μιας κατσαρίδας, κουβαλώντας ακόμη την ανθρώπινη συνείδησή του.

Από την άλλη, ο Μπιλ μοιάζει να εγκλωβίζεται σε μία διαδικασία σταδιακής αλλοίωσης, κατά την οποία η πραγματικότητα και το σώμα του διαλύονται ταυτόχρονα. Ο Κρόνενμπεργκ προσεγγίζει την καφκική φιλοσοφία μέσα από μία πιο παραισθησιογόνα και σωματική οπτική, παρουσιάζοντας την ανθρώπινη ύπαρξη σαν έναν οργανισμό πιο εύθραυστο, που λιώνει κάτω από το βάρος της ενοχής, του εθισμού και της αποξένωσης.

Στο αλλόκοτο και παρανοϊκό αυτό σύμπαν, κάθε μεταμόρφωση μπορεί να μεταφραστεί ως εωτερική κραυγή, ενώ κάθε έντομο θυμίζει παραμορφωμένο καθρέφτη της ανθρώπινης ψυχής. Στην εφιαλτική αυτή αλληγορία, συνειδητοποιούμε πως η συγκεκριμένη μεταμόρφωση ξεκινά όταν ο άνθρωπος αδυνατεί πλέον να αναγνωρίσει το ίδιο του το πρόσωπο και αντικρίζει στη θέση του ένα πλάσμα ξένο, παραμορφωμένο και τραγικά μόνο.

Ο Κρόνενμπεργκ κινηματογραφεί το σώμα σαν ζωντανό αρχείο ψυχικού τρόμου, μιας και κάθε παραμόρφωση, κάθε οργανική φιγούρα που πάλλεται ή αποσυντίθεται, θυμίζει πως ο άνθρωπος κουβαλά πάντοτε μέσα του έναν αθέατο μηχανισμό αυτοκαταστροφής. Σε αυτή την ταινία, το καφκικό στοιχείο γεννιέται μέσα από αυτήν την αίσθηση αόρατης καταδίκης που πλανάται διαρκώς πάνω από τον ήρωα. Όπως στα έργα του Κάφκα, έτσι και εδώ μας δίνεται η αίσθηση μιας τραγικής φιγούρας που ψάχνει απεγνωσμένα να βρει νόημα και εξηγήσεις σε αχανείς λαβύρινθους. Έτσι, ακόμα και εδώ βλέπουμε πόσο καταδικασμένος είναι ο άνθρωπος από την ίδια τη συνθήκη της ύπαρξής του, και πώς η καταδίκη αυτή τον μεταμορφώνει, τον αποξενώνει και τον επιστρέφει αλλοιωμένο στον εαυτό του.

______________________